PRT, ose Pivotal Response Treatment, është një qasje ndërhyrëse natyraliste dhe e bazuar në parimet e analizës së aplikuar të sjelljes (ABA), e cila përdoret kryesisht për të mbështetur fëmijët me çrregullim të spektrit të autizmit dhe vështirësi në komunikim social. Kjo qasje fokusohet në disa fusha “kyçe” të zhvillimit, të cilat konsiderohen thelbësore sepse përmirësimi i tyre mund të ndikojë në shumë fusha të tjera të funksionimit të fëmijës.
Ndryshe nga ndërhyrjet që synojnë vetëm një sjellje apo aftësi të veçantë, PRT synon të rrisë motivimin e fëmijës, iniciativën për komunikim, përgjigjen ndaj sinjaleve të ndryshme dhe aftësinë për vetëmenaxhim. Përmes këtyre fushave, fëmija mbështetet të bëhet më aktiv në mësim, më i përfshirë në ndërveprim dhe më i aftë të përdorë komunikimin në mënyrë funksionale në jetën e përditshme.
PRT zakonisht zbatohet në ambiente natyrale, si në lojë, në shtëpi, në kopsht, në shkollë apo gjatë rutinave të përditshme. Kjo e bën ndërhyrjen më të afërt me përvojat reale të fëmijës dhe ndihmon që aftësitë e mësuara të përgjithësohen më lehtë në situata të ndryshme.
Mekanizmat kryesorë të punës në PRT
Një nga mekanizmat kryesorë të PRT është përdorimi i motivimit të fëmijës si pikënisje për mësim. Në vend që i rrituri të zgjedhë gjithmonë aktivitetin, fëmijës i ofrohen zgjedhje dhe mundësi për të marrë iniciativë. Kur fëmija përfshihet në një aktivitet që e pëlqen, ai ka më shumë gjasa të komunikojë, të kërkojë, të përgjigjet dhe të qëndrojë i angazhuar. Mekanizëm tjetër është përdorimi i përforcimit natyral. Kjo do të thotë se pasoja pozitive lidhet drejtpërdrejt me përpjekjen ose përgjigjen e fëmijës. Për shembull, nëse fëmija kërkon topin, përforcimi më natyral është që ai ta marrë topin dhe të vazhdojë lojën, jo një shpërblim i palidhur me aktivitetin. Kjo e ndihmon fëmijën të kuptojë funksionin real të komunikimit.
Në PRT, rëndësi të madhe ka edhe përforcimi i përpjekjeve. Fëmija nuk përforcohet vetëm kur jep përgjigjen perfekte, por edhe kur bën një përpjekje të qëllimshme për të komunikuar ose për t’u përfshirë. Kjo e rrit motivimin, ul frustrimin dhe e inkurajon fëmijën të provojë përsëri. PRT gjithashtu përdor ndërthurjen e detyrave të lehta me detyra më sfiduese. Kur fëmija përjeton sukses në disa përgjigje që tashmë i ka të fituara, ai bëhet më i gatshëm të provojë edhe aftësi të reja. Kjo ndihmon në ruajtjen e motivimit dhe në uljen e shmangies nga kërkesat.
Një parim tjetër i rëndësishëm është krijimi i mundësive të shumta për komunikim gjatë aktiviteteve natyrale. I rrituri mund të ndalojë për pak, të presë, të vendosë një objekt të dëshiruar jashtë arritjes së menjëhershme, të ofrojë zgjedhje ose të krijojë situata ku fëmija ka arsye të komunikojë. Qëllimi nuk është ta detyrojmë fëmijën të përgjigjet mekanikisht, por të krijojmë arsye të natyrshme që ai të komunikojë.
Fushat kryesore “pivotal” në PRT
Motivimi – është një nga fushat qendrore të PRT. Kur fëmija është i motivuar, ai mëson më lehtë, qëndron më gjatë në aktivitet dhe është më i gatshëm të komunikojë. Karakteristikat kryesore të punës me motivimin përfshijnë zgjedhjen nga fëmija, përdorimin e materialeve që i pëlqejnë, alternimin e detyrave të lehta me ato më sfiduese, përforcimin e përpjekjeve dhe përdorimin e përforcimit natyral. Më qëllim që motivi të jetë me i lartë, aktivitetet bazohen në inciativen e fëmijës dhe dëshirën e tij për të ndervepruar.
Përgjigjja ndaj sinjaleve të shumta- Shumë fëmijë me autizëm mund të fokusohen vetëm në një pjesë të informacionit dhe të mos i marrin parasysh elementet e tjera të situatës. Në PRT punohet që fëmija të mësojë t’u përgjigjet sinjaleve të ndryshme njëkohësisht, si ngjyra, madhësia, vendndodhja, funksioni, gjesti, fjala ose konteksti. Kjo e ndihmon fëmijën të kuptojë më mirë situatat sociale dhe kërkesat në mjedis.
Iniciativa sociale dhe komunikimi spontan– PRT synon që fëmija të mos jetë vetëm përgjigjës pasiv ndaj kërkesave të të rriturit, por të fillojë vetë ndërveprime. Kjo mund të përfshijë kërkesa spontane, komente, pyetje, ndarje të interesit, thirrje të tjetrit për lojë ose përdorim të gjesteve dhe fjalëve për të nisur komunikim. Iniciativa është shumë e rëndësishme sepse tregon se fëmija po e përdor komunikimin për qëllime reale sociale.
Vetëmenaxhimi- nënkupton aftësinë e fëmijës për të monitoruar dhe rregulluar sjelljen e vet. Në nivele më të avancuara, fëmija mund të mësojë të vlerësojë nëse e ka përfunduar një detyrë, të ndjekë një rregull, të përdorë një strategji qetësimi ose të regjistrojë vetë sjelljen e tij. Kjo fushë është veçanërisht e rëndësishme për rritjen e pavarësisë dhe përgjithësimin e aftësive në mjedise të ndryshme.
Roli i prindërve dhe familjes në PRT
Një nga përparësitë e PRT është se prindërit mund të trajnohen për ta përdorur qasjen në shtëpi dhe në rutinat e përditshme. Kjo është shumë e rëndësishme sepse fëmija nuk mëson vetëm në seancë terapeutike, por gjatë gjithë ditës, në situata të natyrshme dhe kuptimplota. Kur prindërit mësojnë si të krijojnë mundësi komunikimi, si të përdorin zgjedhjen, si të përforcojnë përpjekjet dhe si të përdorin interesat e fëmijës, ata bëhen pjesë aktive e ndërhyrjes. Kjo mund të ndihmojë në rritjen e komunikimit spontan, në uljen e frustrimit dhe në përmirësimin e cilësisë së ndërveprimit prind–fëmijë.
Për familjen, PRT mund të jetë e dobishme edhe sepse nuk kërkon që çdo mësim të ndodhë në mënyrë formale. Përkundrazi, strategjitë mund të përfshihen gjatë lojës, ushqimit, veshjes, pastrimit, shëtitjes apo aktiviteteve të tjera të zakonshme. Kjo e bën ndërhyrjen më praktike dhe më të qëndrueshme në jetën familjare.
Dëshmitë shkencore për efektin e PRT
PRT konsiderohet një ndërhyrje e bazuar në evidencë për fëmijët me autizëm, veçanërisht në fushën e komunikimit social, gjuhës funksionale dhe ndërveprimit. Studimet kanë treguar se PRT mund të ndihmojë në rritjen e iniciativës komunikative, përmirësimin e përgjigjeve sociale, zhvillimin e gjuhës dhe rritjen e angazhimit të fëmijës në aktivitete të përbashkëta. Disa studime kanë treguar se kur PRT zbatohet nga profesionistë të trajnuar dhe kur përfshihen prindërit, fëmijët mund të shfaqin përmirësime në komunikim, motivim dhe aftësi sociale. Përfshirja e prindërve është raportuar si element i rëndësishëm, sepse ndihmon që aftësitë të praktikohen në situata të përditshme dhe të përgjithësohen jashtë ambientit terapeutik.
Megjithatë, si në çdo ndërhyrje, rezultatet nuk janë të njëjta për çdo fëmijë. Përfitimet varen nga profili individual i fëmijës, niveli zhvillimor, intensiteti i ndërhyrjes, cilësia e zbatimit, trajnimi i prindërve dhe monitorimi i vazhdueshëm i progresit. Evidenca është më e fortë për përmirësimin e komunikimit dhe ndërveprimit social, ndërsa për fusha të tjera, si sjelljet përsëritëse ose funksionimi më i gjerë adaptiv, rezultatet janë më të ndryshme dhe kërkojnë vlerësim më të kujdesshëm. Në praktikë, PRT nuk duhet parë si një metodë e vetme që i zgjidh të gjitha vështirësitë zhvillimore, por si një qasje e vlefshme natyraliste që mund të integrohet në një plan më të gjerë ndërhyrjeje. Kur zbatohet në mënyrë profesionale, individualizohet sipas nevojave të fëmijës dhe përfshin familjen, PRT mund të ndihmojë fëmijën të bëhet më i motivuar, më komunikues dhe më aktiv në marrëdhënie me të tjerët.
