Denver Model, në formën e tij më të njohur për ndërhyrje të hershme, njihet si Early Start Denver Model ose ESDM. Është një qasje ndërhyrëse gjithëpërfshirëse, zhvillimore dhe e bazuar në parime të analizës së aplikuar të sjelljes (ABA), e krijuar për fëmijët e vegjël me çrregullim të spektrit të autizmit dhe vështirësi të tjera zhvillimore.
ESDM përdoret zakonisht me fëmijë shumë të vegjël, sidomos në moshën e hershme parashkollore, kur zhvillimi i trurit, komunikimi, ndërveprimi social dhe loja janë në periudhë shumë të rëndësishme formimi. Qëllimi i kësaj qasjeje është ndërtimi i themeleve zhvillimore që e ndihmojnë fëmijën të mësojë më natyrshëm përmes marrëdhënies, lojës, komunikimit dhe përfshirjes aktive në aktivitetet e përditshme.
Denver Model kombinon elemente zhvillimore, marrëdhënieje dhe teknika të strukturuara të mësimit. Kjo do të thotë se fëmija mëson nëpërmjet aktiviteteve natyrale dhe të këndshme, por ndërhyrja mbetet e planifikuar, e individualizuar dhe e matur në mënyrë të vazhdueshme.
Mekanizmat kryesorë të punës në Denver Model
Një nga mekanizmat kryesorë të Denver Model është mësimi përmes lojës së përbashkët. Terapisti ose prindi e përdorë lojën si kontekst për të ndërtuar komunikim, imitimin, vëmendjen e përbashkët, reciprocitetin social dhe aftësitë kognitive. Loja nuk shihet vetëm si argëtim, por si hapësirë natyrale ku fëmija mund të mësojë, të provojë, të komunikojë dhe të krijojë marrëdhënie. Mekanizëm tjetër i rëndësishëm është ndërtimi i marrëdhënies pozitive me fëmijën. Në Denver Model, ndërhyrja fillon duke krijuar një atmosferë të ngrohtë, motivuese dhe të sigurt. Kur fëmija përjeton kënaqësi në ndërveprim me të rriturin, rritet mundësia që ai të imitojë, të komunikojë, të ndajë vëmendjen dhe të përfshihet në aktivitete të reja.
Denver Model përdor gjithashtu parime të mësimit të strukturuar, por në mënyrë natyraliste. Kjo përfshin krijimin e mundësive të shumta për përgjigje, dhënien e ndihmës kur fëmija ka nevojë, përforcimin e përpjekjeve dhe matjen e progresit. Për shembull, nëse qëllimi është që fëmija të kërkojë një objekt, terapisti mund ta vendosë objektin në lojë, ta presë iniciativën e fëmijës, ta ndihmojë me gjest ose model verbal dhe menjëherë ta përforcojë përpjekjen duke ia dhënë objektin ose duke vazhduar aktivitetin.
Një veçori e rëndësishme e kësaj qasjeje është integrimi i objektivave të shumta zhvillimore brenda një aktiviteti të vetëm. Gjatë një loje të thjeshtë me top, për shembull, mund të punohet njëkohësisht në kontaktin social, pritjen e radhës, imitimin, kërkesën verbale ose joverbale, ndjekjen e udhëzimit, koordinimin motorik dhe kënaqësinë në ndërveprim.
Denver Model gjithashtu mbështetet në vlerësim të vazhdueshëm dhe objektiva të individualizuar. Fëmija vlerësohet në fusha të ndryshme zhvillimore dhe më pas ndërtohet një plan ndërhyrjeje me qëllime konkrete, të matshme dhe të përshtatura me nivelin aktual të tij. Kjo ndihmon që ndërhyrja të mos jetë e përgjithshme, por e lidhur drejtpërdrejt me nevojat dhe potencialin e fëmijës.
Parimet kryesore të Denver Model
Ndërhyrja e hershme – Denver Model thekson rëndësinë e ndërhyrjes sa më të hershme, veçanërisht në vitet e para të jetës, kur fëmija është në një periudhë intensive të zhvillimit të trurit, komunikimit, marrëdhënieve dhe aftësive sociale. Ndërhyrja e hershme mund të ndihmojë në ndërtimin e themeleve për të mësuarit e mëvonshëm.
Mësimi në kontekst natyral – Aftësitë nuk mësohen vetëm në tavolinë ose në forma shumë të strukturuara, por gjatë lojës, rutinave familjare, aktiviteteve të përditshme dhe ndërveprimeve të zakonshme. Kjo e bën mësimin më funksional dhe ndihmon që fëmija t’i përdorë aftësitë në situata të ndryshme.
Marrëdhënia si bazë e mësimit- Në Denver Model, marrëdhënia pozitive me të rriturin është pjesë qendrore e ndërhyrjes. Fëmija mëson më mirë kur ndihet i sigurt, i kuptuar dhe i motivuar për të qenë në ndërveprim. Prandaj, terapisti dhe prindi punojnë për të krijuar kënaqësi të përbashkët, reciprocitet dhe lidhje emocionale.
Përdorimi i teknikave të sjelljes në mënyrë zhvillimore– Ndonëse Denver Model përfshin parime nga analiza e aplikuar e sjelljes, këto teknika përdoren në mënyrë natyrale dhe të përshtatur me zhvillimin e fëmijës. Përforcimi, ndihma, modelimi dhe matja e progresit përdoren brenda lojës dhe ndërveprimit, jo vetëm në detyra të izoluara.
Objektivat e individualizuara– Çdo fëmijë ka profil të ndryshëm zhvillimor. Për këtë arsye, objektivat në Denver Model përcaktohen në bazë të vlerësimit individual dhe përfshijnë fusha si komunikimi, socializimi, imitimi, loja, aftësitë kognitive, aftësitë motorike dhe pavarësia në rutinat e përditshme.
Fushat kryesore të punës në Denver Model
Komunikimi receptiv dhe ekspresiv– Në këtë fushë punohet që fëmija të kuptojë më mirë gjuhën dhe të përdorë komunikimin për qëllime funksionale. Kjo mund të përfshijë ndjekjen e udhëzimeve të thjeshta, kuptimin e fjalëve, kërkesat, komentet, përdorimin e gjesteve, tingujve, fjalëve ose formave të tjera të komunikimit.
Vëmendja e përbashkët- është aftësia për të ndarë vëmendjen me një person tjetër rreth një objekti, aktiviteti ose ngjarjeje. Në Denver Model punohet që fëmija të shikojë, të tregojë, të ndjekë shikimin ose gjestin e tjetrit dhe të ndajë interesin me të rriturin apo bashkëmoshatarët.
Imitimi- Imitimi është një aftësi shumë e rëndësishme për të mësuarit social. Fëmija mëson të imitojë veprime me objekte, lëvizje trupore, tinguj, gjeste dhe më vonë fjalë. Përmes imitimit, fëmija mëson mënyra të reja loje, komunikimi dhe ndërveprimi.
Loja funksionale dhe simbolike- Në fillim, fëmija mund të mësojë përdorimin funksional të lodrave, si ta shtyjë makinën, ta ushqejë kukullën ose ta vendosë kubin mbi kub. Më vonë, loja zhvillohet drejt formave më simbolike dhe imagjinative, ku fëmija fillon të bëjë sikur, të krijojë skenarë dhe të përdorë objekte për të përfaqësuar ide.
Ndërveprimi social dhe reciprociteti- Denver Model synon të rrisë aftësinë e fëmijës për të qenë në marrëdhënie me të tjerët. Kjo përfshin pritjen e radhës, kënaqësinë në lojë të përbashkët, përgjigjen ndaj iniciativës së tjetrit, fillimin e ndërveprimit dhe qëndrimin në aktivitet të përbashkët për më gjatë.
Aftësitë kognitive dhe zgjidhja e problemeve- Në këtë fushë punohet në mënyrën se si fëmija kupton marrëdhëniet mes objekteve, zgjidh probleme të thjeshta, klasifikon, përshtat, ndërton, kërkon zgjidhje dhe mëson përmes eksplorimit aktiv.
Aftësitë motorike dhe pavarësia- Denver Model përfshin edhe objektiva që lidhen me motorikën fine dhe globale, koordinimin, përdorimin e duarve, lëvizjen, si dhe aftësitë e përditshme si ushqyerja, veshja, pastrimi dhe pjesëmarrja në rutinat familjare.
Roli i prindërve dhe familjes në Denver Model
Prindërit kanë rol shumë të rëndësishëm në Denver Model. Ata nuk shihen vetëm si vëzhgues të procesit terapeutik, por si partnerë aktivë në ndërhyrje. Përmes udhëzimit dhe trajnimit, prindërit mësojnë si të përdorin strategjitë e modelit gjatë rutinave të përditshme.
Kjo mund të ndodhë gjatë lojës në shtëpi, ushqimit, larjes, veshjes, ecjes, leximit të librave, lojës me motra/vëllezër ose aktiviteteve të tjera familjare. Qëllimi është që fëmija të ketë sa më shumë mundësi për të komunikuar, imituar, ndarë vëmendjen dhe mësuar në situata natyrale.
Për familjen, kjo qasje mund të ndihmojë edhe në rritjen e ndjenjës së kompetencës prindërore. Kur prindërit kuptojnë më mirë si mëson fëmija i tyre, si të krijojnë mundësi komunikimi dhe si ta mbështesin gjatë lojës, ata shpesh ndihen më të përfshirë dhe më të sigurt në marrëdhënien me fëmijën.
