Çrregullimet neurozhvillimore janë një grup gjendjesh që lidhen me zhvillimin dhe funksionimin e trurit dhe sistemit nervor. Ato zakonisht fillojnë në periudhën e hershme të zhvillimit të fëmijës dhe mund të ndikojnë në komunikim, gjuhë, të nxënë, vëmendje, sjellje, aftësi motorike, ndërveprim social dhe funksionimin e përditshëm të fëmijës.
Në këtë grup përfshihen çrregullimi i spektrit të autizmit, ADHD-ja, çrregullimet e zhvillimit të gjuhës dhe të të folurit, vonesa globale zhvillimore, vështirësitë intelektuale, çrregullimet specifike të të nxënit, vështirësitë në koordinimin motorik, si dhe çrregullime të tjera që ndikojnë në zhvillimin e hershëm të fëmijës. Shpesh këto vështirësi mund të bashkëekzistojnë; për shembull, një fëmijë mund të ketë njëkohësisht vështirësi në gjuhë, vëmendje, vetërregullim dhe ndërveprim social, të ketë crregullim autizmi dhe adhd apo autizëm dhe vonesë në zhvillim…
Etiologjia dhe faktorët që ndikojnë në zhvillim
CDC thekson se vështirësitë zhvillimore janë të larmishme, shpesh me shkak jo të vetëm, dhe mund të lidhen me ndërveprimin mes faktorëve gjenetikë, mjedisorë dhe socialë. Në shumicën e rasteve ato kuptohen si rezultat i ndërveprimit të faktorëve gjenetikë, biologjikë, prenatalë, perinatalë, mjedisorë dhe zhvillimorë. Disa fëmijë mund të kenë faktorë të njohur rreziku, si ndryshime gjenetike, çrregullime kromozomale, lindje të parakohshme, komplikime gjatë shtatzënisë ose lindjes, ekspozim ndaj substancave të dëmshme gjatë shtatzënisë, infeksione të caktuara, dëmtime të sistemit nervor ose histori familjare të vështirësive zhvillimore. Megjithatë, te shumë fëmijë nuk identifikohet një shkak i qartë. Prandaj, është e rëndësishme të theksohet se këto çrregullime nuk janë rezultat i mungesës së kujdesit prindëror, edukimit të gabuar, “lazdrimit” apo mungesës së dëshirës së fëmijës për të bashkëpunuar. Ato lidhen me mënyrën se si zhvillohet, organizohet dhe funksionon truri i fëmijës.
Kur fillojnë të vërehen shenjat? Shenjat e çrregullimeve neurozhvillimore mund të shfaqen që në muajt ose vitet e para të jetës, por mosha kur ato bëhen të dukshme ndryshon nga një fëmijë te tjetri. Te disa fëmijë, prindërit mund të vërejnë herët mungesë të përgjigjes ndaj emrit, kontakt të kufizuar me sy, vonesë në përdorimin e gjesteve, mungesë të fjalëve të para, lojë të përsëritur ose interes të ulët për ndërveprim social. Te disa të tjerë, vështirësitë bëhen më të qarta kur rriten kërkesat e mjedisit, për shembull kur fëmija hyn në kopsht, fillon të ndjekë udhëzime më të strukturuara ose përballet me kërkesa më të mëdha sociale dhe akademike. Në autizëm, shenjat mund të vërehen shpesh në dy vitet e para të jetës, veçanërisht në komunikimin social, lojën, fleksibilitetin dhe reagimet ndijore. Në çrregullimet e gjuhës, prindërit mund të vërejnë vonesë në fjalët e para, vështirësi për të bashkuar fjalë në fjali, vështirësi për të kuptuar udhëzime ose për të shprehur nevojat. Në ADHD, simptomat si lëvizshmëria e shtuar, impulsiviteti dhe vështirësia për të qëndruar i përqendruar mund të shfaqen në moshë parashkollore, por shpesh bëhen më të dukshme kur fëmija përballet me rregulla, pritje dhe detyra më të strukturuara. NIMH thekson se simptomat e ADHD duhet të zgjasin të paktën 6 muaj dhe të jenë të pranishme në më shumë se një mjedis për tu identifikuar si ADHD. NIDCD përshkruan çrregullimin zhvillimor të gjuhës si gjendje që shfaqet në fëmijëri, me vështirësi të qëndrueshme në të kuptuar dhe/ose përdorim të gjuhës, dhe thekson se shumëgjuhësia nuk e shkakton këtë çrregullim. Ndërsa çrregullimet specifike të të nxënit zakonisht bëhen më të dukshme në moshën shkollore, kur fëmija fillon të lexojë, të shkruajë ose të punojë me koncepte matematikore.
Si manifestohen simptomat? Manifestimi i simptomave varet nga lloji i çrregullimit dhe profili individual i fëmijës. Disa fëmijë mund të kenë kryesisht vështirësi në komunikim dhe gjuhë; disa të tjerë në vëmendje, organizim dhe kontroll të impulseve; ndërsa disa mund të kenë vështirësi më të gjera në të nxënë, lojë, aftësi motorike, pavarësi dhe përshtatje në mjedis.
Shenjat që mund të kërkojnë vëmendje përfshijnë: vonesë në të folur, mungesë të përdorimit të gjesteve, vështirësi për të kuptuar udhëzime, lojë të kufizuar ose të përsëritur, mungesë të lojës simbolike, interes të ulët për bashkëmoshatarët, reagime të forta ndaj tingujve, dritës, prekjes ose teksturave, lëvizje të përsëritura, vështirësi në ndryshimin e rutinës, shpërqendrim të lartë, impulsivitet, vështirësi në vetërregullim emocional, vonesa në aftësitë motorike ose humbje të aftësive që fëmija i kishte fituar më parë. Asnjë shenjë e vetme nuk mjafton për të vendosur një diagnozë. Vlerësimi duhet të marrë parasysh zhvillimin e përgjithshëm të fëmijës, historinë familjare, mjedisin ku jeton, mënyrën si komunikon, si luan, si mëson, si ndërvepron me të tjerët dhe si funksionon në shtëpi, kopsht apo shkollë.
Prevalenca dhe trajtimi
Për të dhënat e prevalencës, duhet kujdes sepse nuk ekziston një shifër e vetme globale për të gjitha çrregullimet neurozhvillimore. UNICEF raporton se në vitin 2019 kishte rreth 316.8 milionë raste të gjendjeve zhvillimore te fëmijët dhe adoleshentët globalisht, me numër më të lartë te meshkujt sesa te femrat. CDC raporton se në SHBA rreth 1 në 6 fëmijë ka një vështirësi zhvillimore, ndërsa për autizmin të dhënat e fundit të rrjetit ADDM flasin për rreth 1 në 31 fëmijë 8-vjeçarë, me identifikim mbi 3 herë më të shpeshtë te djemtë. Studimet globale theksojnë se vlerësimet ndryshojnë shumë sipas metodologjisë, vendit, moshës dhe qasjes në diagnostikim.
Për ndërhyrjet/trajtimin, CDC/AAP rekomandojnë skrining zhvillimor në moshat 9, 18 dhe 30 muaj dhe skrining specifik për autizëm në 18 dhe 24 muaj, ose sa herë që ka shqetësim zhvillimor. Mbështetja për fëmijët me çrregullime neurozhvillimore duhet të jetë e hershme, individuale dhe e bazuar në nevojat reale të fëmijës. Nuk ekziston një trajtim i vetëm që i përshtatet çdo fëmije. Plani i ndërhyrjes duhet të ndërtohet pas një vlerësimi profesional dhe duhet të përfshijë qëllime të qarta, të matshme dhe funksionale.
Trajtimet dhe ndërhyrjet që zakonisht rekomandohen përfshijnë: ndërhyrje të hershme zhvillimore, qasje terapeutike te përshtatura për nevojat e fëmijës për të ndihmuar zhvillimin e komunikimit, ndërveprimit social, mbështetje për vetërregullim emocional, ergoterapi për aftësitë motorike dhe përpunimin ndijor, mbështetje edukative në kopsht ose shkollë, trajnime për prindër dhe bashkëpunim të vazhdueshëm mes familjes dhe profesionistëve. Në disa raste, kur ka ADHD ose vështirësi të tjera shoqëruese si ankth i lartë, probleme me gjumin, agresivitet i rëndë, epilepsi ose vështirësi të tjera mjekësore, mund të nevojitet edhe konsultim me psikiatër të fëmijëve, neurolog pediatrik ose profesionistë të tjerë mjekësorë. Medikamentet nuk përdoren për të “shëruar” çrregullimet neurozhvillimore, por në raste të caktuara mund të ndihmojnë në menaxhimin e simptomave specifike, gjithmonë nën mbikëqyrje mjekësore.
Ku duhet të drejtohen prindërit?
Prindërit duhet të kërkojnë konsultim profesional sa herë që vërejnë se zhvillimi i fëmijës nuk po ecën siç pritet, veçanërisht nëse ka vonesë në të folur, mungesë të përgjigjes ndaj emrit, vështirësi në ndërveprim social, lojë të kufizuar, sjellje të përsëritura, vështirësi të theksuara në vëmendje, reagime të forta ndijore, vështirësi në të kuptuar ose humbje të aftësive të fituara më parë.
Hapi i parë mund të jetë konsultimi me pediatrin, psikologun klinik ose zhvillimor, psikiatrin e fëmijëve ose një qendër të specializuar për vlerësim dhe mbështetje zhvillimore. Nëse fëmija ndjek kopshtin ose shkollën, është e rëndësishme të përfshihet edhe institucioni edukativ, sepse vëzhgimet nga mjedise të ndryshme ndihmojnë në kuptimin më të plotë të nevojave të fëmijës.
Vlerësimi i hershëm nuk është etiketim. Ai është një hap i rëndësishëm për ta kuptuar më mirë fëmijën, për të identifikuar nevojat e tij dhe për të ndërtuar mbështetje që ndihmon zhvillimin, pavarësinë, komunikimin dhe pjesëmarrjen e tij në jetën familjare, sociale dhe edukative.
