Një vështrim i thellë mbi terapinë ABA (Analiza e Aplikuar e Sjelljes), kuptimi i saj, mënyra se si funksionon për fëmijët me nevoja të ndryshme zhvillimore, dhe si duket një qasje e mirë, etike dhe e individualizuar për çdo fëmijë.
ABA ose Applied Behavior Analysis, përkthehet si Analiza e Aplikuar e Sjelljes. Ajo është një qasje shkencore që bazohet në parimet e të mësuarit dhe sjelljes, me qëllim që të kuptohet se si sjellja ndikohet nga mjedisi dhe si mund të mësohen aftësi të reja në mënyrë të strukturuar, të matshme dhe funksionale.
Në praktikën klinike dhe edukative, ABA përdoret shpesh në punën me fëmijët me çrregullim të spektrit të autizmit, vonesa zhvillimore, vështirësi në komunikim, sjellje sfiduese, vështirësi në aftësi sociale dhe sfida në pavarësinë e përditshme. Megjithatë, ABA nuk është e kufizuar vetëm te autizmi. Parimet e saj mund të përdoren edhe në edukim, zhvillim të aftësive, menaxhim të sjelljes, trajnimin e prindërve, përmirësimin e rutinave dhe në fusha të tjera ku sjellja dhe të mësuarit janë në qendër.
Është e rëndësishme të kuptohet se ABA nuk është një metodë e vetme, një program i vetëm apo një listë ushtrimesh që zbatohet njësoj për çdo fëmijë. ABA është një kornizë profesionale dhe shkencore që ndihmon profesionistët të vlerësojnë nevojat e fëmijës, të vendosin objektiva konkrete, të zgjedhin strategji të përshtatshme dhe të matin nëse ndërhyrja po sjell përmirësim real në jetën e fëmijës dhe familjes.
Mënyra e punës në ABA
Puna në ABA fillon me vlerësimin e fëmijës. Profesionisti vëzhgon aftësitë aktuale, mënyrën e komunikimit, nivelin e pavarësisë, sjelljet që paraqesin vështirësi, interesat e fëmijës, motivimin dhe mjediset ku fëmija funksionon. Qëllimi nuk është vetëm të përshkruhet sjellja, por të kuptohet pse ndodh ajo dhe çfarë funksioni ka për fëmijën.
Një nga konceptet kryesore në ABA është analiza funksionale e sjelljes. Sjellja shihet në lidhje me atë që ndodh para saj dhe atë që ndodh pas saj. Për shembull, një fëmijë mund të qajë sepse dëshiron të largohet nga një detyrë, sepse dëshiron të marrë një objekt, sepse kërkon vëmendje ose sepse është i mbingarkuar nga stimujt në mjedis. Kur kuptohet funksioni i sjelljes, ndërhyrja bëhet më e drejtë dhe më efektive.
Në ABA, objektivat janë të qarta dhe të matshme. Në vend që të thuhet vetëm “fëmija duhet të komunikojë më mirë”, përcaktohet saktësisht se çfarë do të mësojë fëmija: të kërkojë ndihmë, të përdorë fjalë ose gjeste për të kërkuar, të presë radhën, të ndjekë një udhëzim, të përdorë tualetin, të vishet, të luajë me një fëmijë tjetër apo të përfundojë një aktivitet të shkurtër.
Një mekanizëm shumë i rëndësishëm është përforcimi pozitiv. Kjo nënkupton që sjelljet dhe aftësitë e dëshiruara forcohen përmes pasojave që janë kuptimplota dhe motivuese për fëmijën. Përforcimi nuk duhet kuptuar si “blerje” e sjelljes, por si mënyrë për ta bërë të mësuarit më të qartë, më motivues dhe më të lidhur me përvojën reale të fëmijës.
ABA përdor edhe teknika të tjera si modelimi, ndihma fizike ose verbale kur është e nevojshme, zbehja graduale e ndihmës, ndarja e aftësive në hapa më të vegjël, zinxhirimi i hapave, mësimi përmes lojës, mësimi në mjedis natyral dhe përgjithësimi i aftësive në situata të ndryshme. Për shembull, nëse fëmija mëson të kërkojë ujë në seancë, qëllimi është që ai ta përdorë këtë aftësi edhe në shtëpi, në kopsht, në shkollë ose me persona të tjerë.
Një pjesë e domosdoshme e ABA-së është mbledhja e të dhënave. Profesionisti mat nëse fëmija po përparon, sa shpesh shfaqet një sjellje, sa ndihmë i duhet, në cilat situata ka sukses dhe ku ka nevojë për përshtatje. Kjo e bën ndërhyrjen më objektive dhe ndihmon që vendimet të mos bazohen vetëm në përshtypje, por në të dhëna konkrete.
Benefitet e ABA-së
Një nga përfitimet kryesore të ABA-së është zhvillimi i komunikimit funksional. Shumë sjellje sfiduese ndodhin sepse fëmija nuk di si të kërkojë, të refuzojë, të kërkojë ndihmë, të tregojë dhimbje, të shprehë lodhje ose të komunikojë dëshirat e tij. Kur fëmija mëson forma më funksionale të komunikimit, shpesh ulet frustrimi dhe rritet pjesëmarrja në aktivitete.
ABA mund të ndihmojë edhe në zhvillimin e aftësive sociale. Kjo përfshin pritjen e radhës, ndarjen e materialeve, përgjigjen ndaj emrit, vëmendjen e përbashkët, lojën me të tjerët, ndjekjen e rregullave të thjeshta sociale dhe fillimin e ndërveprimeve. Këto aftësi janë të rëndësishme për përfshirjen në familje, kopsht, shkollë dhe komunitet.
Një përfitim tjetër është rritja e pavarësisë. ABA mund të përdoret për të mësuar aftësi të përditshme si veshja, ushqyerja, larja e duarve, përdorimi i tualetit, organizimi i materialeve, ndjekja e rutinave dhe përfundimi i aktiviteteve. Sa më shumë aftësi funksionale të fitojë fëmija, aq më shumë rritet autonomia dhe cilësia e jetës së tij.
ABA gjithashtu mund të ndihmojë në reduktimin e sjelljeve sfiduese, por jo duke i parë ato vetëm si “sjellje që duhet ndalur”. Një ndërhyrje e mirë ABA synon të kuptojë funksionin e sjelljes dhe t’i mësojë fëmijës aftësi zëvendësuese më të përshtatshme. Për shembull, nëse fëmija godet sepse dëshiron të largohet nga një detyrë, qëllimi nuk është vetëm të ndalet goditja, por fëmija të mësojë të kërkojë pushim, ndihmë ose ndryshim aktiviteti në mënyrë më të pranueshme.
Për familjen, ABA mund të sjellë më shumë qartësi dhe strukturë. Prindërit mund të mësojnë si të reagojnë në mënyrë më të qëndrueshme, si të krijojnë rutina, si të nxisin komunikimin, si të përforcojnë aftësitë e reja dhe si ta mbështesin fëmijën në situata të përditshme. Kjo mund të ulë stresin familjar dhe të rrisë ndjenjën e kompetencës prindërore.
Keqkuptimet rreth ABA-së
Një nga keqkuptimet më të shpeshta është se ABA është vetëm punë në tavolinë, me kartela dhe përsëritje mekanike/robotike. Në të vërtetë, ABA mund të përfshijë edhe mësim të strukturuar, por ndërhyrja moderne përdor shumë edhe lojën, aktivitetet natyrale, rutinat familjare dhe situatat reale të jetës. Për shumë fëmijë, mësimi më efektiv ndodh kur aftësitë mësohen në kontekst ku kanë kuptim.
Një keqkuptim tjetër është se ABA ka të bëjë vetëm me “bindjen” ose “kompliancën”. Një praktikë profesionale dhe etike e ABA-së nuk duhet të ketë qëllim ta bëjë fëmijën vetëm të bindet, por ta ndihmojë të komunikojë, të jetë më i pavarur, të ketë më shumë mundësi zgjedhjeje dhe të marrë pjesë në mënyrë më të sigurt në jetën e përditshme. Qëllimet duhet të jenë funksionale dhe të rëndësishme për fëmijën, jo vetëm të përshtatshme për të rriturin.
Një tjetër keqkuptim është se ABA merret vetëm me sjelljen e jashtme dhe i injoron emocionet. Në praktikën e mirë, sjellja shihet si formë komunikimi dhe shpesh lidhet me emocione, nevoja, lodhje, mbingarkesë sensoriale, frikë, frustrim ose mungesë aftësish. Prandaj, ndërhyrja nuk duhet të jetë vetëm “si ta ndalim sjelljen”, por “çfarë po na tregon kjo sjellje dhe çfarë duhet t’i mësojmë ose përshtatim fëmijës”.
Po ashtu, është keqkuptim që ABA është e njëjtë për çdo fëmijë. Një program i mirë ABA duhet të jetë i individualizuar. Fëmijët kanë profile të ndryshme, interesa të ndryshme, aftësi të ndryshme, ndjeshmëri sensoriale të ndryshme dhe stile të ndryshme të të mësuarit. Për këtë arsye, ajo që funksionon për një fëmijë nuk duhet të kopjohet automatikisht te një fëmijë tjetër.
Si duket një ABA e mirë aplikuar dhe etike?
Një ABA e mirë fillon me respektin për fëmijën. Ajo nuk e sheh fëmijën si një listë sjelljesh që duhen ndryshuar, por si një person me nevoja, interesa, emocione, mënyra komunikimi dhe potencial zhvillimor.
Në një praktikë etike, qëllimet duhet të jenë të rëndësishme për jetën e fëmijës: komunikimi, siguria, pavarësia, loja, marrëdhëniet, pjesëmarrja në familje dhe përfshirja në mjedise të ndryshme. Fëmija duhet të ketë mundësi zgjedhjeje, ndërhyrja duhet të jetë sa më pozitive, ndihma duhet të zbehet gradualisht dhe përparimi duhet të matet vazhdimisht.
Gjithashtu, praktika e mirë ABA përfshin prindërit dhe bashkëpunon me profesionistë të tjerë, si psikologë, logopedë, ergoterapeutë, edukatorë dhe mjekë, kur kjo është e nevojshme. Fëmija nuk duhet parë vetëm përmes një qasjeje të vetme, por në mënyrë gjithëpërfshirëse.
Eksperti i këtij artikulli:
Pajtim Xhylani – Psikolog Klinik
Pajtimi është bashkëthemelues i Institutit KUTIA dhe profesionist i shëndetit mendor me përvojë shumëvjeçare në hartimin e planeve të ndërhyrjes (përfshirë ato të bazuara në ABA) për fëmijët me vështirësi neurozhvillimore.
